અમદાવાદ જિલ્લાના ભાલ પ્રદેશમાં આવેલું લોથલ સિંધુ ખીણ (હડપ્પન) સંસ્કૃતિનાં સૌથી દક્ષિણનાં નગરોમાંનું એક છે. અહીં બાંધકામ આશરે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૩૦૦માં શરૂ થયું હોવાનું મનાય છે, અને આ નગર ઈંટોના મોટા કુંડ માટે જાણીતું છે, જેને પુરાતત્ત્વવિદો વિશ્વની સૌથી જૂની જાણીતી ગોદીઓ (ડોકયાર્ડ)માંની એક ગણે છે.
લોથલ વેપારનું મોટું કેન્દ્ર હતું: અહીંના મણકા, રત્નો અને ઘરેણાં પશ્ચિમ એશિયાના દૂરના ભાગો સુધી પહોંચતાં. અહીંની મણકા બનાવવાની અને ધાતુકામની કળા ૪,૦૦૦થી વધુ વર્ષ પછી પણ આશ્ચર્ય પમાડે છે.
ઇતિહાસ અને શોધ
ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI)એ ૧૯૫૪માં લોથલ શોધ્યું અને ૧૯૫૫થી ૧૯૬૦ દરમિયાન ખોદકામ કર્યું; ૧૯૬૧થી વધુ કામ થયું. ખોદકામમાં આયોજનબદ્ધ નગર મળ્યું – ઊંચો કિલ્લો (એક્રોપોલિસ), ઘરો અને કારખાનાંવાળું નીચલું નગર, બજાર, ગટર અને સાબરમતી નદીના જૂના વહેણ સાથે નહેરો દ્વારા જોડાયેલો પ્રખ્યાત કુંડ.
આ કુંડ ગોદી હતો કે પાણીની ટાંકી, તે અંગે કેટલાક વિદ્વાનોએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યા છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સમુદ્રવિજ્ઞાન સંસ્થા (NIO)ના અભ્યાસમાં તેમાંથી દરિયાઈ સૂક્ષ્મ જીવાશ્મ, મીઠું અને જિપ્સમ મળ્યાં – જે બતાવે છે કે એક સમયે તેમાં દરિયાનું પાણી ભરાતું. એપ્રિલ ૨૦૧૪માં લોથલને યુનેસ્કો વિશ્વ વારસા માટે ભારતની સંભવિત યાદીમાં મૂકવામાં આવ્યું.
શું જોવું
- ગોદી (ડોકયાર્ડ) – નગરની પૂર્વ બાજુનો ઈંટોનો મોટો લંબચોરસ કુંડ.
- કિલ્લો (એક્રોપોલિસ) – ઘરો, સ્નાનઘરો અને ગટરોના અવશેષોવાળો ઊંચો ભાગ.
- નીચલું નગર – શેરીઓ, મણકા બનાવવાના કારખાનાનો વિસ્તાર અને વખાર (ગોદામ)નો ઓટલો.
- ASIનું પુરાતત્ત્વ સંગ્રહાલય – સ્થળની બાજુમાં, ખોદકામમાં મળેલા મણકા, મુદ્રાઓ, માટીનાં વાસણો, ઓજારો અને ઘરેણાં સાથે.
કેવી રીતે પહોંચવું
લોથલ ધોળકા તાલુકાના સરગવાળા ગામ પાસે, અમદાવાદથી રસ્તા માર્ગે આશરે ૮૫ કિમી દૂર છે; નજીકનાં નગરો ધોળકા અને બગોદરા છે. નજીકનું રેલવે સ્ટેશન અમદાવાદ–ભાવનગર લાઇન પરનું લોથલ–ભુરખી છે, જે આશરે ૬ કિમી દૂર છે. નજીકનું એરપોર્ટ અમદાવાદ છે.
મુલાકાત માટે સૂચનો
સ્થળ ખુલ્લું અને સપાટ છે, છાંયો ઓછો છે, તેથી નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરીના ઠંડા મહિના શ્રેષ્ઠ છે; પાણી અને ટોપી સાથે રાખો. પહેલાં સંગ્રહાલય જુઓ – તેથી અવશેષો સમજવા સહેલા થશે. અમદાવાદથી એક દિવસની ટ્રિપમાં લોથલ જોઈ શકાય. જતાં પહેલાં ASIનો સમય અને સંગ્રહાલયનો બંધ રહેવાનો દિવસ તપાસી લેવો.