પોળોનું જંગલ, જેને વિજયનગરનું જંગલ પણ કહે છે, સાબરકાંઠા જિલ્લાના વિજયનગર તાલુકાના અભાપુર ગામ પાસે અરવલ્લીની તળેટીમાં આવેલું સૂકું પાનખર જંગલ છે. હરણાવ નદીના કાંઠે આશરે ૪૦૦ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલા આ વિસ્તારમાં ગાઢ જંગલ, ઝરણાં અને ડુંગરો સાથે એક જૂના નગર અને તેનાં મંદિરોના અવશેષો છે.
ચોમાસા પછી આખો વિસ્તાર હરિયાળો થઈ જાય છે, તેથી પોળો પ્રકૃતિપ્રેમીઓ, ટ્રેકર્સ અને ફોટોગ્રાફરો માટે ગુજરાતનું મનપસંદ વીકએન્ડ સ્થળ બન્યું છે.
ઇતિહાસ
અહીં હરણાવ નદી પર ઈડરના પરિહાર રાજાઓએ કદાચ ૧૦મી સદીમાં નગર વસાવ્યું. ૧૫મી સદીમાં મારવાડના રાઠોડોએ તે જીત્યું અને તે ઈડર રાજ્યનો ભાગ બન્યું. નગર કલાલિયો અને મામરેહચી નામના બે ઊંચા ડુંગરો વચ્ચે હતું, જે દિવસના મોટા ભાગ દરમિયાન સૂર્યપ્રકાશ રોકતા – કદાચ એ કારણે નગર પાછળથી ઉજ્જડ બન્યું. "પોળો" નામ મારવાડી શબ્દ "પોળ" (દરવાજો) પરથી આવ્યું હોવાનું મનાય છે.
એ સદીઓનાં શિવ અને જૈન મંદિરોના અવશેષો આજે પણ જંગલમાં છૂટાછવાયા ઊભા છે.
પ્રકૃતિ અને વન્યજીવન
પોળો સાગ (ટીક) ધરાવતું દક્ષિણી ઉષ્ણકટિબંધીય સૂકું પાનખર જંગલ છે – તે ભારતમાં સાગની લગભગ ઉત્તરી સીમા છે. અહીં ૪૫૦થી વધુ જાતની ઔષધીય વનસ્પતિ, આશરે ૨૭૫ જાતનાં પક્ષીઓ અને ૩૦ જાતનાં સસ્તન પ્રાણીઓ નોંધાયાં છે. રીંછ, દીપડા, ઝરખ, ચોશિંગા, વણિયર, જંગલી બિલાડી અને ઊડતી ખિસકોલી અહીં રહે છે, અને દુર્લભ ભૂખરો ધનેશ (ગ્રે હોર્નબિલ) જોવા મળે છે. શિયાળામાં યાયાવર પક્ષીઓ આવે છે.
શું જોવું
- મંદિરોના અવશેષો – વૃક્ષો વચ્ચે આવેલાં સદેવંત સાવળિંગા જેવાં શિવ મંદિરો અને જૈન મંદિરો.
- હરણાવ નદી અને તેનો બંધ – ચોમાસામાં અને પછી ખૂબ સુંદર.
- જંગલના રસ્તા – ડુંગરોમાં ચાલવા અને ટ્રેકિંગ; માન્ય રૂટ વિશે વન વિભાગને પૂછો.
- પક્ષી દર્શન, ખાસ કરીને વહેલી સવારે.
કેવી રીતે પહોંચવું
પોળોનું જંગલ સાબરકાંઠા જિલ્લાના ઉત્તર-પૂર્વ ખૂણે છે, જ્યાં ઈડર કે હિંમતનગર અને વિજયનગર થઈને રસ્તા માર્ગે પહોંચાય છે. નજીકમાં રેલવે સ્ટેશન નથી; નજીકનું એરપોર્ટ અમદાવાદ છે. મંદિરો અને વ્યૂપોઇન્ટ વચ્ચે ફરવા ખાનગી વાહન સૌથી સહેલું છે.
મુલાકાત માટે સૂચનો
જુલાઈથી ડિસેમ્બર શ્રેષ્ઠ મોસમ છે, જ્યારે જંગલ હરિયાળું હોય અને ઝરણાં વહેતાં હોય. પાણી અને નાસ્તો સાથે રાખો, સારાં બૂટ પહેરો અને પ્લાસ્ટિક પાછળ ન છોડો. કેટલોક વિસ્તાર સંરક્ષિત જંગલ છે – વન વિભાગના નિયમો અને બોર્ડનું પાલન કરો. ગુજરાત પ્રવાસનનો પોળો ઉત્સવ ક્યારેક શિયાળામાં અહીં યોજાય છે; સત્તાવાર જાહેરાત તપાસો.