ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને વન્યજીવ અભયારણ્ય – જે સામાન્ય રીતે સાસણ ગીર કહેવાય છે – વિશ્વનું એકમાત્ર સ્થળ છે જ્યાં એશિયાઈ સિંહ કુદરતી રીતે વસે છે. સૌરાષ્ટ્રના આશરે ૧,૪૧૦ ચોરસ કિલોમીટરના સૂકા પાનખર જંગલમાં ફેલાયેલું આ સ્થળ એશિયાના સૌથી મહત્વના સંરક્ષિત વિસ્તારોમાંનું એક અને ગુજરાતનું સૌથી જાણીતું વન્યજીવન સ્થળ છે.
સિંહ ઉપરાંત આ જંગલમાં દીપડા, સાબર અને ચિત્તલ હરણ, નીલગાય, જંગલી ભૂંડ, સેંકડો જાતનાં પક્ષીઓ અને નદીઓ-જળાશયોમાં મગર વસે છે.
ઇતિહાસ
૧૯મી સદીના અંત સુધીમાં શિકારને કારણે ભારતમાં એશિયાઈ સિંહ ફક્ત એક ડઝન જેટલા બચ્યા હતા, બધા ગીરના જંગલમાં, જે ત્યારે જૂનાગઢના નવાબનું ખાનગી શિકાર ક્ષેત્ર હતું. અંગ્રેજ અધિકારીઓની ચેતવણી પછી નવાબે સિંહોનું રક્ષણ કર્યું. ૧૯૬૫માં ગીરને અભયારણ્ય જાહેર કરાયું; તેના કુલ વિસ્તારમાંથી આશરે ૨૫૮.૭ ચો.કિમી સંપૂર્ણ સંરક્ષિત રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને બાકીનો વન્યજીવ અભયારણ્ય છે.
વન વિભાગ અને જંગલમાં રહેતા માલધારીઓ સહિતના સ્થાનિક લોકોના સાવચેત રક્ષણથી સિંહો ફરી વધ્યા છે: સત્તાવાર ગણતરી ૨૦૦૫માં ૩૫૯, ૨૦૧૦માં ૪૧૧ અને ૨૦૧૫માં ૫૨૩ થઈ, અને હવે સિંહો ઉદ્યાનની બહાર અમરેલી, ભાવનગર અને ગીર સોમનાથ જિલ્લાઓમાં પણ ફરે છે.
શું જોવું અને કરવું
- જીપ સફારી – રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં નિશ્ચિત રૂટ પર વન માર્ગદર્શક સાથે; જંગલમાં સિંહ જોવાની શ્રેષ્ઠ તક.
- દેવળિયા સફારી પાર્ક (ગીર ઇન્ટરપ્રિટેશન ઝોન) – સાસણ પાસેનો વાડબંધ વિસ્તાર, જ્યાં ટૂંકી બસ કે જીપ ટૂરમાં સિંહ અને અન્ય પ્રાણીઓ જોઈ શકાય; મુખ્ય ઉદ્યાન બંધ હોય ત્યારે પણ ખુલ્લો.
- કમલેશ્વર ડેમ અને ગીરની નદીઓ – મગર અને જળ પક્ષીઓનું ઘર.
- પક્ષીઓ – શિકારી પક્ષીઓથી લઈને લક્કડખોદ અને દૂધરાજ સુધી ગીરમાં સમૃદ્ધ પક્ષી જીવન છે.
કેવી રીતે પહોંચવું
ઉદ્યાનનું પ્રવેશદ્વાર સાસણ ગીર ગામ નાનું રેલવે સ્ટેશન ધરાવે છે અને જૂનાગઢ તથા વેરાવળ (સોમનાથ)થી રસ્તા માર્ગે પહોંચાય છે. નજીકનાં એરપોર્ટ કેશોદ અને રાજકોટ છે; દીવ પણ એક વિકલ્પ છે. ગીરની સાથે સોમનાથ મંદિર અને સૌરાષ્ટ્રનો દરિયાકિનારો જોઈ શકાય.
મુલાકાત માટે સૂચનો
સફારી પરમિટ મર્યાદિત છે – ગુજરાત વન વિભાગની સત્તાવાર બુકિંગ વેબસાઇટ પર અગાઉથી ઓનલાઇન બુક કરો અને બુકિંગમાં વાપરેલું ફોટો ઓળખપત્ર સાથે રાખો. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન દર વર્ષે ચોમાસા માટે ૧૬ જૂનથી ૧૫ ઓક્ટોબર સુધી બંધ રહે છે. પ્રાણીઓ જોવા ડિસેમ્બરથી એપ્રિલ શ્રેષ્ઠ છે; વહેલી સવારની સફારી ઠંડી અને શાંત હોય છે. ક્યારેય વાહનમાંથી નીચે ન ઊતરો અને પ્રાણીઓ પાસે શાંતિ રાખો.